सुर्खेत । भेरी करिडोर सडकको विचमा रहेको डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका–१ त्रिपुराकोटस्थित बाला त्रिपुरासुन्दरी भगवती मन्दिर छ । धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक किंवदन्ती र मौलिक सांस्कृतिक परम्पराको संगम रहेको उक्त मन्दिर भक्तजनहरुको रोजाइमा पर्दै आएको छ ।

प्राचीन शिलालाई आदिशक्तिको प्रतीक मानेर पूजा गरिने यो मन्दिर पश्चिम नेपालको प्रसिद्ध शक्तिपीठमध्ये एक हो । बडादशैँ, चैतेदशैँ र अन्य धार्मिक पर्वमा यहाँ टाढाटाढाबाट भक्तजन पुग्ने गर्छन्।

डोल्पाली समुदायको धार्मिक विश्वासमा विशेष स्थान राख्ने यो मन्दिर केवल पूजाआजा गर्ने स्थल मात्र होइन, स्थानीय इतिहास, सामाजिक सम्बन्ध, गुठी व्यवस्था र पुस्तौँदेखि चलिआएका सांस्कृतिक परम्परा संरक्षण गर्ने केन्द्रसमेत हो। 

मन्दिरसँग जोडिएका किंवदन्ती, देवीको शिलास्वरूप र यहाँ मनाइने मौलिक पर्वले यसको विशिष्ट धार्मिक पहिचान स्थापित गरेको स्थानीय रामचन्द्र न्यौपानेले बताए । 

१११४ सालमा स्थापना भएको धार्मिक विश्वास

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको स्थापना विक्रम संवत् १११४ सालमा भएको मानिन्छ । मन्दिरको इतिहाससम्बन्धी विवरण तथा स्थानीय जनश्रुतिअनुसार यसको उत्पत्तिसँग धान कुट्ने परम्परागत ओखल जोडिएको छ।

किंवदन्तीअनुसार, अहिले मन्दिर रहेको स्थानमा पहिले धान कुट्ने ओखल थियो। त्यहाँ धान कुट्दा कहिले अपेक्षाभन्दा कम र कहिले अस्वाभाविक रूपमा बढी चामल प्राप्त हुने गरेको न्योपानेले बताए । यस घटनाको रहस्य पत्ता लगाउन जमिन खन्ने क्रममा तामाको भाँडो, उम्लिरहेको घिउ र बलिरहेको बत्ती भेटिएको तथा त्यहाँबाट निस्किएका पुतली शिलामा परिणत भएको कथा प्रचलित रहेको स्थानीयबासी बताउँछन् । 

ती शिलालाई देवीका स्वरूप मानेर पूजा गर्न थालिएपछि यस स्थानमा मन्दिर स्थापना भएको जनश्रुति छ। यो विवरण धार्मिक किंवदन्ती रहेको छ । 

मूर्तिभन्दा प्राचीन शिलालाई शक्तिस्वरूप मान्ने परम्परा

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको अर्को विशिष्ट पक्ष यहाँको पूजापद्धति हो। मन्दिरको मुख्य पूजास्थलमा देवीको मूल स्वरूपका रूपमा प्राचीन शिला राखिएको छ। भक्तजनले उक्त शिलालाई आदिशक्तिको प्रतीक मानेर दर्शन तथा पूजाआजा गर्छन्।

हिन्दू धर्मको शक्तिपरम्परामा देवीलाई सृष्टि, शक्ति र संरक्षणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । बाला त्रिपुरासुन्दरीलाई पनि भक्तजनले संकटबाट रक्षा गर्ने, मनोकामना पूरा गर्ने र परिवारमा सुखशान्ति प्रदान गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धा हुने गरेको छ । परिवारमा रोगव्याधि वा अन्य समस्या पर्दा देवीको शरणमा पुग्ने चलन रहेको स्थानीय जनविश्वास रहेको छ । 

शक्तिपीठको धार्मिक महत्वसँग जोडिएको अर्को मान्यताअनुसार, सतीदेवीको शरीरको कुण्डलो खसेको स्थान यही क्षेत्र हो । यस्तो धार्मिक विश्वासका कारण पनि यस स्थललाई विशेष शक्तिपीठका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ । यो धार्मिक मान्यता हो, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य होइन । 

राजा विक्रम शाहीको इतिहाससँग जोडिएको मन्दिर

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको इतिहास स्थानीय राजकीय परम्परासँग पनि जोडिएको छ। स्थानीय विवरणअनुसार, परापूर्वकालमा त्रिपुराकोटको कोटगढी क्षेत्रमा राजा विक्रम शाहीको दरबार रहेको मानिन्छ। मन्दिर आसपासको क्षेत्र तत्कालीन शासन, धार्मिक गतिविधि र सामाजिक जीवनको केन्द्रका रूपमा रहेको जनश्रुति छ।

मन्दिर परिसरमा रहेका ध्वजायुक्त अग्ला लिङ्गो, विभिन्न धार्मिक प्रतीक र स्थानीय परम्पराले यसको ऐतिहासिक पहिचानलाई थप विशिष्ट बनाएका छन्। विजयादशमी र चैते अष्टमीमा विशेष धार्मिक विधिअनुसार पूजा गर्ने तथा ध्वजा फेर्ने परम्परा रहेको विवरण पाइन्छ । स्थानीय किंवदन्तीमा राजा विक्रम शाहीको देवीप्रतिको श्रद्धा, राज्य सञ्चालन र मन्दिरसँगको सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिएको मन्दिरका पुजारीको भनाइ रहेको छ । 

दशैँ र चैतेदशैँमा विशेष पूजा

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरमा बडादशैँको नवरात्रि र चैतेदशैँका अवसरमा विशेष पूजाआजा हुने गर्छ । यस समयमा डोल्पाका विभिन्न बस्तीका साथै अन्य जिल्लाबाट पनि भक्तजन दर्शनका लागि पुग्ने गरेको छन् । 

नवरात्रिका अवसरमा धार्मिक अनुष्ठान, पूजाआजा, भजनकीर्तन र परम्परागत बाजागाजासहितका गतिविधि सञ्चालन हुने गर्छन् । स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार विभिन्न जातजाति तथा समुदायका मानिसले आ–आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै पर्व सम्पन्न गराउने चलन रहेको जाजरकोटबाट त्रिपुराकोट गएर बस्दै आएका धनबहादुर खत्री न्यौपानेले बताए । 

मन्दिरको पूजाआजा र व्यवस्थापनमा पुजारी समुदाय, गुठीसँग सम्बन्धित परिवार तथा स्थानीय समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले धार्मिक अनुष्ठानलाई सामुदायिक सहभागितासँग जोडेको छ ।

धान रोपाइँ मेला ः आस्था र कृषि संस्कृतिको संगम

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरको धार्मिक परम्परा पूजाआजामा मात्र सीमित छैन। मन्दिरको गुठीअन्तर्गत रहेको कोटसेरा खेतमा हुने धान रोपाइँ मेला यहाँको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक हो।

मन्दिरको गुठी जग्गामा प्रत्येक वर्ष धान रोपाइँसँगै धार्मिक तथा सांस्कृतिक मेला आयोजना गरिन्छ। डोल्पाको हावापानी र कृषि चक्रअनुसार यहाँ जेठ महिनामै धान रोपाइँ गर्ने परम्परा छ। मन्दिरको गुठी जग्गामा रोपाइँ सम्पन्न भएपछि मेलाको समापन गरिने चलन रहेको डोल्पाका पुराना स्थानीय पत्रकार विष्णु देवकोटाले बताए । 

रोपाइँका क्रममा स्थानीय किसानले सामूहिक रूपमा खेतमा काम गर्ने, परम्परागत गीत गाउने, बाजागाजा बजाउने र सहभागीलाई भोजन गराउने गर्छन् । दहीचिउरा, सेलरोटी तथा स्थानीय परिकार खुवाउने चलनले मेलालाई कृषि कर्मसँगै सामाजिक भेटघाट र सामुदायिक एकताको अवसर बनाएको छ।

धान रोपाइँसँग जोडिएको जनविश्वासअनुसार, भगवतीको गुठी जग्गामा रोपाइँ गरेपछि खेतीपाती राम्रो हुने र गाउँमा समृद्धि आउने विश्वास गरिन्छ। सीमित कृषि उत्पादन हुने हिमाली क्षेत्रमा यस्तो परम्पराले खाद्य संस्कृतिको संरक्षण र सामूहिक श्रमको महत्व समेत झल्काउँछ।

यद्यपि, परम्परागत जातीय भूमिकासँग जोडिएका केही अभ्यासमा समयक्रमसँगै परिवर्तन आएको छ। धार्मिक परम्परा जोगाउँदै समानता, सम्मान र सबै समुदायको मर्यादित सहभागिता सुनिश्चित गर्नु अहिलेको सांस्कृतिक संरक्षणको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

धार्मिक पर्यटनको सम्भावना

डोल्पा प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाली भूगोल, जैविक विविधता र मौलिक संस्कृतिका कारण परिचित छ। त्यसमाथि बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिरले जिल्लाको धार्मिक पर्यटनलाई थप सम्भावना दिएको छ।

मन्दिरको भौगोलिक अवस्थिति, प्राचीन शिलास्वरूप, ऐतिहासिक किंवदन्ती, गुठी परम्परा र मौलिक चाडपर्वलाई एकीकृत रूपमा प्रचार गर्न सके धार्मिक पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना छ । मन्दिर परिसरको व्यवस्थापन, ऐतिहासिक अभिलेखको संरक्षण, स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराको दस्तावेजीकरण र आवागमन सहज बनाउने कामले यसको महत्व अझ व्यापक रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।

सडकमार्गको अवस्था सुधार र मन्दिरको प्रचारप्रसारबाट थप भक्तजन आकर्षित गर्न सके यहाँको महत्व थप बढने देखिन्छ । धार्मिक पर्यटन विस्तार गर्दा मन्दिरको मौलिकता, स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक अधिकार र वातावरणीय संरक्षणलाई समेत प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

मन्दिरसँग सम्बन्धित कथा, किंवदन्ती, पुराना अभिलेख, गुठीको इतिहास र धार्मिक अनुष्ठानको व्यवस्थित अभिलेखीकरण गर्न सके भावी पुस्ताका लागि महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर डोल्पाको धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, इतिहास, लोकविश्वास, कृषि संस्कृति र सामुदायिक जीवनको साझा धरोहर पनि हो। प्राचीन शिलालाई देवीको स्वरूप मानेर गरिने पूजा, दशैँ र चैतेदशैँका अनुष्ठान तथा कोटसेराको धान रोपाइँ मेलाले यसलाई अन्य धार्मिक स्थलभन्दा विशिष्ट बनाएका छन्।

धार्मिक सम्पदाको संरक्षणसँगै स्थानीय परम्पराको अभिलेखीकरण, सहज आवागमन र जिम्मेवार पर्यटन प्रवद्र्धनमा ध्यान दिन सके बाला त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर डोल्पाको सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रियस्तरमा चिनाउने महत्त्वपूर्ण आधार बन्ने कुरामा शंका छैन ।